Europäische Religionsfrieden Digital

Europäische Religionsfrieden Digital

Antwerpener Religionsfrieden (12. Juli 1578)

1 Religioens vrede

2 a In den Eersten is elc kenlic a dat de Tijrannische placca-
3ten
eertijts gemaect op tfaict vande Religie door tingeven Raet ende
4toe doen vande vremde ende sonderlinge vande Spansche Natie son-
5der
de Staten des Lants daer op te hooren , ende tzichtent met langs b
6 so meer rigieur ende onverdragelijcke straffheyt onderhouden , oor-
7spronc
zijn van alle onse tegenwoordige swaricheiden als ten occa-
8sien
van dien in menigerc manieren des slandts Previlegien , Rechten ende loffe-
9lijcke costumen verbroken ende onder den Voet gebrocht ende d hendelinge eenen
10 Jammerlijcken Krijch veroorsaect zijnde. Angenomene by de vyanden des Va-
11derlants tot onser uuterste Slavernije ende verderffenisse. Ende alsoo daer
12tegens gheen ander Remedie en was dan comende by alle de Provincien van
13 herwaertsovere in een verbont, soo is daer uut ghesproiten f die Pasificatie van
14Ghent, die welcke naer diversche deliberatien ende consultatie daer op gheno-
15men soo wel by die Bisschoppen , Theologien als by den Rade van Staten
16ende andere van herwaertsovere gheapprobeert , geconfirmeert ende by pub-
17lique (solemneleng)h Eede beswooren is ghewest , niet alleenlijck by die Sta-
18ten van alle dese Gheestelijck ende wereldlijki int generaele en-
19de perticuliere, Maerj oock by k k uut den Name
20vanden Maeckende accoort metten voors z. [creven] Staten ten aflegge van-
21den voors z. [creven] Krijch ende alle andere Inconvenienten. Ende hoe wel wy ver-
22hoept hadden dat inde onderhoudenisse van dien gheen faute en soude gewest
23hebben van wegen den voornoemden , wiens Officie sonderlin-
24ghe
was als ghecommiteert zijndel Goevernement ende goede directie vande
25 voors z. [creven] de selve in m Payse ende Vreede m ende Tranquiliteyt toe
26onderhoudene, niete min doende ter contrarien hadde die voors z. [creven] Pacificatie
27in veelderhande Poincten gebroken enden by diversche saecken betoocht con-
28trarie zijnen Eedt dat hy hem daer aen niet houden en wilde, soo dat weder-
29omme de voors z. [creven] Oorloghe by hem vernieuwet is ghewest , de ons gedwongen
30heeft tot conservatie van onse Natuerale Liberteyt dieo beschermenisse ende
31wapenen eentsamelijck weder aen te nemen, wesende oock by dien ende door
32de extremiteytenp daer inne ons deq voors z. [creven] Oorloghe (Moeder van alle desor-
33dren
r ende Inconvenienten ) ghebrocht heeft bedwonghen te doene ende ge-
34dooghene teghens onsen danck ende goedet meninghe diversche saecken Pre-
35judiciable
u der Religie ende gehoorsaemheyt van zijne Die wy niet en
36hadden willen anders peynsen ende tegenwoordelijck niet en connen beletten,
37 soo wy ten diverschen stonden voort aen gaen van dese Oorloghe hebben ver-
38toocht ende gheprotesteert so wel by Brieven als Ambassadeurs v ghesonden
39aen zijn Ende oock aenden voors z. [creven] , ende al ist so dat ons
40noch macht noch wille tot onse voors z. [creven] bescherminghe en gebreeckt . nochtans
41 also de diversiteyten vande Provincien ende vande menschelick Opinienw seere ver-
42achten So ist te duchten datx onsen goeden wille noch onse macht daer toe niet
43helpen en sullen ten sy dat wy connen gesamptelijck in een naerdere ende ster-
44kere
verbont, onverbreeckelijcke accoordt ende vereeninghe, sonderlinghe ten
45 opsiene vande Religie. Want aenghesien dat niet alleenlijck ter occasie van-
46de Oorloghe , Maery oock van die Inevitable frequentatie ende conversatie
47 vande Coopluyden ende andere Inwoonders vande omliggende Rijcken en-
48de z Lande als van , ende ende de ande-
49re Religie ghepretendeert reformeerde aa(gheanveert hebbende) aa , deselve Religie
50 herwaertsovere in diversche Provincien gheachter volcht ende seer beherticht
51wert. Soo is grootelijcx te duchtene, ten sy datmen de Liberteyt ende exer-
52citie van deene so wel als vande oude Religie toelaet met een vriendelijc ac-
53coo rt ende Religien vrede ab: Exempel nemende aen ende
54 die by dien middele tsamen overcomen ende in vreede ende voorspoet le-
55vende
zijn, daer sy te voren deen den anderen gheensins connende verdragen
56 seer vyantlijck tracteerden ac dat by ghebreecke van die groote dangierenad ,
57 Bloetstortinghe ende ande Inconvenienten gebueren sullen. Waer door lancx
58 soo meer openinghe ende middelen onser alder vyanden binnen slants wesen-
59de
ghegeven sal werden, daer wy ter contrarien met een vrientsamighe unie
60 tsamen ghebonden ende ghecoppelt wesende , ons moeghen van alle anstaende
61 Inconvenienten ende afgrouwelijckheyden beschermen ;

alle welcke saecken
62 gheconsidereert , ende sonderlinghe dat den vyant nietae anders vreesende dan
63ons te siene vereenicht ten opsiene van die Religie, sulckes onder tdexel van
64die aen allen zijden ons te stellen ende te houden in tweedrachticheyt , ende soo
65verre alst ghebuert dat hy met schalcklistighe behendicheyden oft met gewelt
66int Lant valt, hyaf en sal noch Gheestelijck noch Catholijc noch anderen spa-
67ren
. Gheconsidereert oock dat de voornoemde vande Religie gepretendeert
68 ghereformeerde hebben by diversche Requesten seer instantelijck ghesubbli-
69eert
dat hen luyden de Libre Exercitie van die soude toeghelaten zijn ag ende
70onder sulcke Regule ende Ordinantie alst betamenah soude: Soo hebben wy tot
71ghemeene Ruste ende Vreede nae rijpe deliberatie daer op ghenomen niet al-
72leenlijck met den ghedeputeerden vanden Ghenerale Staten, maerai oock int
73perticulier hebbende daer op ghehoet de Staten van elcke Provincien , Ghe-
74ordineert
ende ghestatueert , ordinieren ende statueeren by desen die nae vol-
75ghende Poincten. Ende dit sonder prejudicie vande unije endeaj Provincien
76van herwaertsovere , de welcke hen luyden niet en behoorden te alteeren noch
77 akte doen scheyden ak vanden anderen ten occasie van dese Ordinantie (s onderlin-
78ge)al , aengesien dat niemant bedwongen en is te veranderen zijne Religie noch
79taccepteeren de Liberteyt, ten sy dat hyse goet vint.

I.

80 In den Eersten dat alle misdaden ende Injurien gheschiet tzichtent de
81 voors z. [creven] Pasificatie van Ghent ter cause am vande Religie. Sullen ver-
82gheven
ende vergheten zijn als oftan niet gheschiet aoen waer ao , soo datter
83 oorsaecke van dien niemant toespreeckelijck noch vervolghet ap en wert
84te weten aqdat daer anders gheen aq verhael noch ondersoeck ar ghedaen asen sal as wor-
85den
, op Peene endeat by de transgresseurs au ghecorrigeert te zijne als Peysbre-
86kers
ende perturbateursav vande ghemeene ruste.

II.

87Ende op dat dienaw volghende ten opsiene vande diversiteyt derax Reli-
88gien (die met ghewelday: ende Wapenen niet en moeghen onderhouden inghe-
89plant noch oock onderdruckt te worden) gheen tweedracht noch questie meer
90en gheschiede , is geordineert dat elck aengaende de voors z. [creven] ba twee Religien vry
91ende vranck mach blijven So hy voor Godt verantwoorden wil in sulcker
92wijs dat de eene den anderen niet en sal moeghen stooren , maer dat een yege-
93lijck , tsy Gheestelijck oft wereldlijkbb , tzijne met bc ruste ende vreede bc besitten ende
94behouden mach Ende Godt dienen nae het verstant dat hem inghegeven
95 is, ende soo hy ten uutersten daghe sal willen verantwoorden , immers so lan-
96ghe ende totter tijt thoe datter een alghemeene oft Nacionael Concilie beyde
97partijen Liberlijck ghehoort weesende anders derhalven ghesloeten ende ge-
98termineert wert.

III.

99Ende ten fijne dat die voors z. [creven] Liberteyt vande Religie over beyden zijden
100ghereghelt sy met bequame ende lijdelijckebd condicien telcx gherustichde ende
101 verseeckeringhe , is gheordineert dat die Catholische ende Roomsche Religie
102 sal weder op ghestelt worden: Soo wel inde Steden van ende
103 als in andere Steden ende plaetsen vanden Lande van Herwaertsover
104daer die verlaten is gheweest , om aldaer payselijck ende Liberlijck gheexer-
105ceert te worden sonder eenich truble oft belet voor den gheenen diet beghee-
106ren sullen , beholtelijck dat sy niet minder van ghetaele en zijn dan Hondert
107 Messinaghen in elcke groote Stadt oft Dorp daer sy be continuelijk bf gheseten
108 gheweest hebbende ten minsten den tijdt van eenbg Jaer, ende inde cleene den
109 meesten veelbh van den Inwoonderen oock verjaert.

IIII.

110Soo oock Insghelijcks die voors z. [creven] Religie gheseyt die Reformeerde sal
111moeghen openbaerlijck gheexerceert zijn in allebi plaetsen vanden Lande van
112 Herwaertsovere daer tselve by die Inwoonders in ghetale voorschreven be-
113gheert wort.

V.

114Wel verstaende dat so wel de ghene van de eene als van de
115ander Religie sullen moeten hen luyden presenterenbj voor de Ma-
116gistraet
daer sy Respectivelijck elc int zijne dexercitie van haer-
117luyden gheintermitteerdebk Religie sullen begeeren, de hen luyden
118daertoe sullen moeten terstont bequame plaetsen designeeren
119te weten in ende in voor de van die oude Reli-
120gie: Sulcke Kercken ende Cappellen alsser sullen bevondenbl wor-
121den
bm , ende by ghebreecke van dien eenighe plaetsen daer de ghe-
122staen
hebben, al waer de Catholique sullen moegen haerluyder
123Cappellen oft Kercken moeghenbn weder op brengen ende inde
124andere Provincien sulcke bequame plaetsen als die Magistraet
125hen luyden sal bewijsen , Beholtelijck dat die verre gheleghen
126zijn van Catholische Kercken in dient doenlijck is, ten fijne dat
127 door de viciniteyt ende nae ghelegentheyt gheen questie oft ge-
128schillen
en rijsen somen ghemeenlijck siet ghebueren, in welcke
129 plaetsen sy elck int zijne respectijvelijck sullen mogen doen hou-
130den , hooren ende celebrieren de Godtlijcke diensten , Predicati-
131en
, Beedinghen, Sanghen, Doopsels , tNachtmael, Begravin-
132gen
, Houwelicken, Scholen ende alle andere saecken haerluy-
133der Respective Religie toebehoorende.

VI.

134Ende daer tvoorsz.[creven] exercitie int openbaer niet gheschieden en sal , ende sal
135niemant ombo tfaict vander Religiebp moeghen ondersocht noch toeghesproecken
136 wesen in eenigher manieren ter cause bq dat hy doen sal binnen zijnen huyse.

VII.

137Verbiedende seer expresselijck op de Peene voors z. [creven] So wel de ghene van
138de eene als van de ander Religie, van wat qualiteyt oft condicien sy zijn, mal-
139canderen br te trubleeren, moytenisse ofte hinder te doene met woorden ofte
140feytenbs inde exercitie van haerluyder respectijve Religienbt ende het ghene dat
141daer of dependeert, noch oock den anderen te ontstichten oft schandelisieren.

VIII.

142Maer dat elck hembu abstineere ende hem verdraeghe van te coemen ter
143 plaetsen daermen andere Religie dan die zijne exerceert, ten sy dat hy hem
144wachte van schandelatie ende reguleere hem na de statuten ende Ordinanti-
145en
van de Kercken oft Templen daer hy hem vinden sal op Pene als voors z [creven].

IX.

146Dat alle Monnicken, Religieusen ende andere Ecclesiastiqen persoonen
147 sullen Liberlijck ende sonder eenich molestatie oft hindernisse moeghen ghe-
148bruycken
van allebv haerluyder goedinghen, thienden ende allebw ander gherech-
149ticheyden.

X.

150Dit sonder prejudicie vande Provincien van ende die
151nopende die bx Gheestelijcke goeden bx aldaer liggende hen byreguleeren sullen by vol-
152ghende de XXII. artijckel vande voors z. [creven] Pacificatie van Ghendt tot dat by die
153generale Staten anders gheordineert sy.

XI.

154Ende om alle Irritatien , bitterheyden ende questien te schouwen , verbie-
155den te maecken, Singhen ofte int openbaere te brenghen bz eenighe schampere
156oft Injurieuse Liedekens, Balladen, Refereynen ofte andere Libellen ofte
157 schriften diffamatoire noch de te Drucken ca oft vercoopen over de een noch o-
158ver
de ander zijde.

XII.

159Verbiedende oock alle Predicanten , Lecteurscb ende anderen de int open-
160bare cc spreecken eft Preeken cc , van wat Religie sy zijn, te useeren van eenighe
161 spraken oft propoosten tenderende tot oproeringe oft seditie , maer sullen hen-
162luyden draghen tamelick ende modestelick niet seggende dan tgene dat dient
163tercd Instructie oft edificatie vanden auditeursce op de peene voors z [creven].

XIII.

164Verbiedende voorts op ghelijcke pene alle Soldaten, van wat Religie sy
165zijn, te draghene eenighe marcken oft Lijckteeckenen daer door sy malcande-
166ren cf souden moegen Irriteren oft verwecken tot tweedracht oft questie.

XIIII.

167Dat die vande voors z. [creven] Religie cggehouden sullen zijn cg so wel ende
168 als anders te onderhouden die wetten ende usancien vande Catho-
169lische
Kercke om tfaict vanden houwelijcke ghecontracteert ende te contrac-
170teren ten opsiene vande graden ende bystansels van consanguiniteyt ende af-
171finiteyt , wel verstaende dat angaende die houwelijcken als nu ghedaen inden
172derden oft vierden graet de vande voors z. [creven] Religie niet en sullen gemolesteert
173zijn noch die validiteydtch civande selve houwelijcken in twijvelachticheyt ci ghe-
174brocht
noch oock de successie geweert den kinderen vande voors z. [creven] houwelijc-
175ke gheprocreert oft te procreeren cj.

XV.

176Wel verstaende dat die Gheestelijcke affiniteyt die houwelijcken niet enck
177 sal moeghen beletten.

XVI.

178Ende en sal gheen onderscheyt noch distinctie ghemaeckt zijn ten opsiene
179vande Religie Int ontfanghen van eenighe Scholiers, Siecken oft Armen
180niet meer inde universiteyten , Colligien, Scholen, Hospitalen , Siechuysen
181dan inde publicque aelmoesen noch anders.

XVII.

182Dat die vander Religie sullen ghehouden zijn buyten ende
183 te houden ende onderhouden de Feestelijcke daghen opgeset inde Cato-
184lische
Roomsche Kercke te weten als Sondaghen, Kersdaghen , Apostelda-
185gen
, Onser vrouwen Bootschap , Hemelvaert , Lichtmisse ende Sacraments
186dach, ende en sullen op de selve dagen moeghen besongnieren vercoopen noch
187winckels open doen.

XVIII.

188Dat oock op daghen dat by die selve Kercke verboden is vleesch teeten
189de vleesch huysen sullen ghesloten blijven ende sal hem elckcl draghen politic-
190que na de ordinancie van elcke plaetse.

XIX.

191 Ende om datmencm te beter vereenigen cancn alle de ondersaten van herwaerts-
192overe
, verclaren dat so wel die ghene van die eene Religie als van die andere
193 sullen capabel wesen , daer toe ydone zijndeco om te houdencp , exercerencq alderhan
194de Officien ende Staten so wel van Justicie als andere, sonder nochtanscr dat de
195vande voors z. [creven] Religie geseyt gereformeert sullen gehouden zijn te doen een ander
196Eedt noch verbonden tot anderen de voren dan wel ende getrouwelijc texerceren
197haerluyder Staten ende Officientcs onderhoudene dordenantie daer op gemaect.

XX.

198Ende om dies wille dat de administratie van Justitie is een vande prin-
199cipaelste
middelen om te houdenct die ondersaten in Peyse ende eendrachtich-
200heyt
ende dat niet te min de selve door de diversiteyt vande Religien ende an-
201ders
in diversche plaetsen onder de voeten getreden wort tot groote verdruc-
202kinge
ende Injurie vande onnosele ende ander recht cubegeerende. So is cu daer-
203om cv in ende teghen alle calumniencw huydencx te te seere regneerende te versiene ,
204gheinterdiceert op de voors z. [creven] pene soo wel de jugency , Magistraten als anderecz
205 Persoonen voort aen niemant an te tasten of te vanghen sonder tobserveren
206van drie ghecostumeerde weghen, da te weten in presentdb mesfaict , oft by ordinantie
207vanden jugedc op wettelicke Informatie Precedente ghegheven , ofte daer
208partije formee is haer hebbende doendd inschrijven.

XXI.

209Ende sullen de personen by eenich vande df drie voors z. [creven] df middelen vangendg
210 terstont moeten gestelt ende gedeliveertdh zijn in handen van haerluyder juge
211competent, diedi van zijne stucken dj ghekent ende Justitie ghedaen te zijne soot
212 behoort.

XXII.

213Ende niet te min op dat die quade rumuerendk vander republicquem soude
214te bet moegen geexpurgeert ende verdreven werden, so dl is elck toegelaten dmooc
215 sonder dm te hebben eenich perticulien Interrest eenen anderen wie hy sy te ac-
216cuseeren
, beholtelick dat tselve gheschiede met behoorlijcke Informatie ende
217 voor juge competent de ghehouden wert binnen acht daghen dndaer naer dn ofte
218eer volgende de costumen van plaetsendo den geaccuseerde te doen berichten
219ende voorts daer in te procedieren in aller diligentie tot condempnatie oft ab-
220solutie so hy goededp Justitie bevinden sal dq soot behoort dq.

XXIII.

221Sonder drdat nochtans dr niemantds geoorloft wort eenen anderen te Calum-
222neeren dt oft lichtelijck sonder fondament te bedraghen ende zijnen Name oftedu
223Fame te cort te doene oft naer te spreken op pene als voors z [creven].

XXIIII.

224Ende omme nopende dexecutiedv soo wel diedw civile als criminele Justitie
225elcken vredelijck dx Contentement te ghevene , is gheordineert dat voortan alle
226wetten ende Magistraten van perticuliere Steden, Casselerien , Dorpen ende
227Heerlijckheyden vanden Lande van herwaertsovere sullen ghestelt ende ge-
228maeckt zijn van die treffelijcxste personen , Liefhebbers des Vaderlants, son-
229der
distinctie van de Religie.

XXV.

230Welcke wetten ende Magistraten sullen hen luyden alleene ende over al
231moyen met tstuck van Justicien , Pollicie oft gouvernement vande steden en
232de plaetsen daer sy ghestelt zijn.

XXVI.

233Sonder dat niemantdy al henluyden daer in sal mogen eenich dztrubel oft be-
234let dz oft eahem beschamet ea doen noch ebhenluyden eenichsins eb ecdaer door ec onderwin-
235den in wat maniere ende onder wat pretext ed dat sy.

XXVII.

236Ende want de wetten eealomme onlancx ee vernieuwet zijn, die ghene diemen
237noemt die achtiene oft ander in haer luyder gheslachte ef ghestelt in minder oft
238meerder ghetal, sullen alomme verlaten zijn ende haer sal verboden zijn haer
239daer niet in te steken oft moyen met de ghemeyne Affairen noch selfs van die
240 fortificatie ende wachte vande steden , ten sy datse tot de selve fortificatie ende
241wachte sonderlinge ghekosen ende gedeputeert werden by de voors z. [creven] wetten.

XXVIII.

242Ende dien angaende en sullen sy oock niet moeghen eenighe Ordinantie
243van Importantie gheven dan by voorgaende Communicatie vander Wet en-
244de eg Steden daer sy ghestelt zijn ende by haer luyder expresse ordinantie op pe-
245ne als voorschreven.

XXIX.

246Ende op dat dese onse Ordinantie te lichtelijcker onderhouden werde, sul-
247len
door de Commissarisen ende andere Ghedeputeerden oft macht hebbende
248de Wetteneh te vernieuwen, ghecommitteert worden vier Notable duechdelijc-
249ke Persoonen wel gequalificeert om tallen occasien van Officie weghen, Ja
250oock sonder van partije versocht te zijne, hem t Informieren op de Infractie
251ende Contraventie vande voors z. [creven] Ordinantie de selve ghedaen informatie inei
252 Schriften ghestelt ende gheteeckent ten minsten by drie van hem sal terstont
253ghepresenteertej worden in handen van Magistraet om sommierelickek daer af kennis-
254se
ghenomen ende teghenel die overtreders by prompte executie vande voors z. [creven]
255penenem gheprocedeert te worden.

XXX.

256Wel verstaende dat die Officie vande voors z. [creven] Notable ende duechdelijcke
257 Personen niet meer dueren en sal alsen een Jaer ende dat sy eo sullen mitten voors z. [creven]
258 Magistraet eo worden vernieuwt ende verandert.

XXXI.

259 Ende also de ongehoorsaemheyt van sommige steden van herwaertsovere
260tegenep haer overheyt oorsaecke geeft van groote diffidentie, hebbende eendeels
261tot noch thoe verachtet die permissie endeeq vryheydt van die Religie, ende dat
262 sonder reintegreren vande voorschreven er onderdanicheyt niet en can ghevon-
263den
worden eenich Fondament van versekertheyt , ist gheseydt , gheordineert
264ende gheaccordeert dat niet alleenlijck alle Magistraten , maer oock alle an-
265dere es , van wat state ofteet Conditieeu hy sy sullen , voortaen ghehouden ende schul-
266dich
zijn te ghehoorsamen ende evnae te volghen ev alle Ordinantien , Placcaten,
267Mandamenten ende bevelen soo wel van zijne voorschreven als
268 geuverneur ende Capiteyn generael Als vanden voorschreven Heeren
269die generale Staten, soo wel om Krijchsvolck ende garnisoenen te lichten,
270 Casseeren , onderhouden, Inne ende aen te nemen oft Licentieren als in col-
271ligeeren , emploireren oft uutdeelen vande penninghen tot onderhoudt vanden
272 teghenwoordighen Krijch, ende generalijck in alle andere dinghen, alsmen ge-
273woonlijc is ende behoort eenen Geuverneur ew ende Capiteyn generael te doen
274oft te laten.

XXXII.

275Ende aengaende vande ghevanghenen , van wat qualiteyt oft condicie sy
276zijn ende waer die opex ghehouden worden sonder eenighe exceptie, der selven
277 sullen terstont gestelt worden te rechte voor haerluyder ordinaris rechteren,
278oft by ghebreke van dien gherelaxeertey worden onder sulcke conditien, modi-
279ficatien ende cautie voor die ghemeyne ruste ende versekertheydt van eenighe
280ghelijckez ende des Vaderlants sal ghevonden fa worden te behooren , op pene dat
281de overtreders soo int perticuliere als int generale sullen verlaten worden als
282vyanden ende perturbateursfb vande ghemeyne ruste ende haer goeden geappli-
283ceert totter generaliteit nootdorsten sonder prejudicie vande geinterressierde.

XXXIII.

284Wel verstaende dat inghevalle eenighe redelijcke oorsaecke waren daer-
285omme men niet ghehouden en ware die voorschreven Ordinantien , Manda-
286menten fc ende bevelen terstont nae te comen Sal dexecutie daer af gediffereert
287zijnfd , soo verre tselve eenighe uutstel lijden mach, totter tijt toe opfe die res chrip-
288tie (de in aller diligentieff gedaen sal worden) anders sal worden geordiniert.

XXXIIII.

289Welcker twee ordinantien oft bevelen een yegelicken schuldich sal zijn son-
290der
voorder replicque oft uutstel terstont gehoorsaemt te zijn.

XXXV.

291Alles sonder prejuditien van Privilegien ende loffelijcke costumen oft u-
292santien
van elcken der voorschreven Provintien , die welcke blijven in harer
293cracht ende vigeurfh , niet tegenstaende dese ordinantie met de welcke wy niet
294enfi verstaen eenichsins de voors z. [creven] Privilegien te derogueren.

XXXVI.

295 Reserveerende zijne ende de voorschreven generale Staten hen
296de Interpretaen , Declaratie, Diminutie, Augmentatie oft veranderingenfj
297van dese Ordinantie ende elck poinct der selver , als tot welvaert ende ruste
298vant Vaderlant namaels sal bevonden worden te behooren.

XXXVII.

299Ende om volcoemene confirmatie ende versekerheyt van alle tfkvoorsz.[creven] is,
300zijn met haerfl goede weeten ende wille int dit Tractaet ghecomprehendeert
301 hoochghebooren ende machtighe Prince.
302 fm De welcke ende elck van hem als garrant, fn Borghe vanfo ge-
303trouwicheyt so welfp van de eene als van de ander partijen ende
304van gheheele vervullinge ende punctuel onderhout van alle tghe-
305des fq voors z. [creven] is, hebben belooft ende gheswooren fr , op Princelijcke
306 woorden by tGheloove ende Wet de sy anghenomen hebben in
307haer Doopsel te beschermen , garanderenfs ende doen restitueren
308 also ft van deen als van dander zijde die hem hier namaels souden
309moeghen vinden geinteresseert , beschadicht oft vermindert, In
310welcke ghestalte oft maniere dat sy , door tovertreden oft tegen-
311comen van tghene datfu voors z. [creven] is in gheheele oft in deele, ende in
312 sonderlinghe Protectie te hebben die Prelaten end ander Ghee-
313stelijcke
Persoonen ende hunsfv vermoegens weren dat den sel-
314ven
gheen truble oft molestatie ghedaen en werde an haer Per-
315soonen
, Exercitien van haere voors z. [creven] Religie noch vreedelijcke
316 Processie ende ghebruyck vanfw al hare goeden soo welfx thienden
317als andere.

XXXVIII.fy

318 Alsoo beworpen ende gheadvisiteert soo wel by den Rade
319van Staten als byfz die generale Staten van den Lande van her-
320waertsover
. T’ vergadert den ga XII. Julij. Anno. 1578. ga


Textapparat

a–a : Elcken es ghenouch kennelyck.
b : onlancx.
c : eenigher.
d Fehlt .
e : danach folgend zynde.
f Korrigiert aus: ghesprorten.
g Korrigiert nach aus: solemperneie.
h Ohne Klammer .
i Korrigiert aus: waerlijck.
j : nemaer [!].
k–k : don Jehan.
l : danach folgend tot.
m–m : vrede payse.
n Fehlt .
o : ende.
p Korrigiert aus: extermiteyten.
q : danach folgend zelve.
r Korrigiert aus: de sor|dren.
s–s Ohne Klammer .
t Fehlt .
u Korrigiert nach aus: Prejudiciale.
v Korrigiert aus: Ambassaduers.
w : danach folgend dat stuck.
x : noch.
y : nemaer [!].
z Korrigiert nach aus: vanden.
aa–aa Ohne Klammer .
ab Korrigiert aus: wreet.
ac Korrigiert nach . Textvorlage: ende.
ad Fehlt .
ae Korrigiert nach aus: met.
af Korrigiert nach aus: Ny.
ag : danach folgend met.
ah Korrigiert nach aus: betalen.
ai : nemaer [!].
aj : vande.
ak–ak : scheedene deen.
al Ohne Klammer .
am : occasie.
an Fehlt .
ao–ao Fehlt .
ap Korrigiert aus: vervoighet.
aq–aq : noch anders, ende zal danof egheen.
ar : verzoeck.
as–as Fehlt .
at : van.
au Korrigiert aus: transgressuers.
av Korrigiert aus: perturbatuers.
aw Korrigiert aus: dien, dien.
ax : vande.
ay Korrigiert aus: ghewel.
az–az Ohne Klammer .
ba Fehlt .
bb Korrigiert aus: waerlijck.
bc–bc : vrede ende ruste.
bd : behoorlicke.
be Fehlt .
bf Korrigiert aus: contijuelijk.
bg : danach folgend gheheelen.
bh Korrigiert aus: deel.
bi : danach folgend steden ende.
bj Korrigiert nach aus: pertieren.
bk Korrigiert nach aus: geintermineerde.
bl Korrigiert nach aus: benonden.
bm : wesen daertoe bequame.
bn Fehlt.
bo : an.
bp : danach folgend en zal aldaer.
bq : occasie, danach folgend van tghuene.
br : elcanderen [!].
bs : wercken.
bt : religie.
bu Fehlt .
bv Fehlt .
bw Fehlt .
bx–bx : goedinghen.
by–by : zullen reguleren.
bz Korrigiert nach : bringhene. Textvorlage: vrenghen.
ca : prentene.
cb Korrigiert aus: Lectuers.
cc–cc : preken ofte spreken.
cd : tot.
ce Korrigiert aus: audituers.
cf : elcanderen [!].
cg–cg : zullen ghehouden zyn.
ch : prealiteyt.
ci–ci Fehlt .
cj Korrigiert nach : procréer (frz. Vorlage). Textvorlage: procrerene.
ck Fehlt .
cl : ooc.
cm Fehlt .
cn Fehlt .
co : wesende.
cp : danach folgend ende.
cq Korrigiert aus: exercerene.
cr Fehlt .
cs : danach folgend ende.
ct : onderhouden.
cu–cu : begheerende, es, omme.
cv : daerinne.
cw Korrigiert nach aus: calumpioen.
cx : heydent.
cy Korrigiert nach aus: teghen.
cz : particuliere.
da : danach folgend deene.
db Korrigiert nach aus: put.
dc Korrigiert nach aus: juwen.
dd : ghedaen.
de Korrigiert aus: van van.
df–df : voorn. drye.
dg : ghevangen.
dh Korrigiert nach : délivrez (frz. Vorlage). Textvorlage: gedelinreert; : ghedeclareert.
di : omme.
dj : sticken.
dk : humeuren.
dl Fehlt .
dm–dm : zonder ooc.
dn–dn Fehlt .
do Korrigiert nach aus: Placcaten.
dp : in.
dq–dq : behoorende.
dr–dr : nochtans dat.
ds : iemandt.
dt : ealumnieren [!].
du : ende.
dv : dexercitie.
dw : vande.
dx : redelick.
dy : yemandt.
dz–dz : belet, trouble.
ea–ea : empessement.
eb–eb : eenichsins heml.
ec–ec : daermede.
ed Korrigiert nach : prétexte (frz. Vorlage). Textvorlage: protex; : dexsele.
ee–ee : onlancx allomme.
ef : ghesach.
eg : vande.
eh Fehlt .
ei : by.
ej Korrigiert nach aus: geputeert.
ek Korrigiert nach aus: sonderlinge.
el : jeghens.
em Korrigiert nach aus: Prince.
en : dan.
eo–eo : metten voors. magistraten zullen.
ep : jeghens.
eq : vande.
er Fehlt .
es Fehlt .
et Fehlt .
eu : danach folgend ofte qualiteyt.
ev–ev : achtervolghen.
ew Korrigiert aus: Geuvernuer.
ex Fehlt .
ey Korrigiert nach aus: ghereloreert.
ez : yeghelick.
fa : bevonden.
fb Korrigiert aus: perturbatuers.
fc Fehlt .
fd : worden.
fe : dat.
ff Korrigiert nach aus: reverentien.
fg–fg Ohne Klammer .
fh Korrigiert nach aus: Figuer.
fi Fehlt .
fj Korrigiert nach aus: verhinderinghe.
fk : danach folgend guene dies.
fl : hunnen.
fm Artikel 38 in .
fn : danach folgend ende.
fo Korrigiert nach aus: ende.
fp Fehlt .
fq : tgheunt dies.
fr : beswooren.
fs Korrigiert aus: granderen.
ft : alle zoo.
fu Fehlt .
fv Korrigiert nach aus: huys.
fw : in.
fx Fehlt .
fy Artikel 39 in .
fz Fehlt .
ga–ga : XIIen Juli LXXVIII.

Bibliographie

Schrevel, Arthur Charles de (Hg.), Recueil de documents relatifs aux troubles religieux en Flandre 1577-1584, Bd. 1, Brügge 1921 (Serie Mélanges 8).